Thư của học trò từng nghịch ngợm hay sa sút gửi người thầy đã kéo mình lại nên kể thật quãng thời gian ấy, gọi tên điều thầy cô đã làm, và cho thầy cô thấy mình bây giờ đứng ở đâu. Không cần tô đậm mình từng tệ ra sao, cũng không cần biến mình thành tấm gương. Thầy cô chỉ cần biết công sức năm ấy không rơi vào khoảng trống.
Đây là kiểu thư thầy cô ít nhận nhất mà nhớ lâu nhất. Học trò ngoan thường viết thư 20/11 mỗi năm; học trò từng bị mời phụ huynh, từng nghỉ học, từng đánh nhau thường im lặng vì ngại. Bài này dành cho những người muốn phá vỡ sự im lặng ấy: có thư mẫu của một người thợ trẻ từng bỏ học năm lớp 10, các đoạn thay thế cho từng hoàn cảnh và cách tránh giọng ăn năn quá đà.
Vì sao lá thư này quan trọng với thầy cô
Người làm nghề dạy học nhớ rất rõ những học trò mình không giữ được. Một thầy chủ nhiệm có thể quên tên học sinh giỏi nhất khoá, nhưng nhớ mãi cậu học trò bỏ học giữa năm, tự hỏi nhiều lần không biết em ấy giờ ra sao, mình đã làm đủ chưa. Lá thư của bạn trả lời đúng câu hỏi đó.
Thầy cô cũng hiếm khi biết những gì mình làm có tác dụng. Một lần đến nhà, một câu nói lúc tan học, một lần bênh học trò trong buổi họp, thầy cô làm rồi không thấy kết quả ngay, có khi còn thấy học trò vẫn chứng nào tật ấy. Phải nhiều năm sau, khi học trò quay lại kể, thầy cô mới biết hạt giống đã nảy mầm từ lúc nào.
Vì thế thư này không cần hay, không cần thành tích. Một người thợ, một người bán hàng, một người lính, một người đang đi học lại ở tuổi hai mươi lăm, đều có câu chuyện đáng kể. Điều thầy cô muốn nghe là bạn vẫn ổn, và bạn nhớ.
Nếu bạn còn đang trong quãng khó, chưa ổn hẳn, vẫn có thể viết. Hãy nói thật bạn đang ở đâu, và rằng bạn vẫn nhớ điều thầy cô từng nói. Thầy cô không cần câu chuyện có hậu trọn vẹn mới thấy vui.
Kể quãng tối mà không tự hạ mình
Gọi tên sự việc, không gọi tên con người. Viết "năm lớp 9 em trốn học gần hết học kỳ hai" thay vì "em là đứa học trò hư hỏng nhất". Kể việc thì thầy cô nhớ ra; tự phán xét thì thầy cô phải an ủi ngược lại.
Một hai câu về hoàn cảnh là đủ. Nếu nhà có chuyện, bố mẹ đi làm xa, bạn bè xấu lôi kéo, nhắc ngắn. Thầy cô có thể đã biết, và kể dài thì thư thành bản tường trình.
Dành nhiều chữ nhất cho điều thầy cô đã làm. Đây là phần thầy cô cần nghe: buổi tối thầy tới nhà, lần cô cho bạn mượn tiền xe buýt, lần thầy bảo "mai em vẫn đến lớp nhé, thầy chờ". Kể từng chi tiết, kể cả câu nói nguyên văn nếu bạn nhớ.
Thừa nhận nếu lúc đó mình không nghe. Nhiều học trò thật ra không thay đổi ngay. Cứ viết "lúc đó em không nghe thầy, em còn ghét thầy nữa", rồi kể khi nào thì câu nói ấy quay lại. Sự thật này làm lá thư đáng tin hơn.
Kể hiện tại bằng việc làm, không bằng danh hiệu. "Em đang sửa xe ở một tiệm nhỏ, tháng trước em tự mở được máy một chiếc xe khó" cụ thể hơn và thật hơn "em đã thành người".
Thư mẫu trọn vẹn: người thợ trẻ từng bỏ học gửi thầy chủ nhiệm cũ
Thư dưới đây viết theo giọng một chàng trai hai mươi bốn tuổi, bỏ học giữa năm lớp 10, nay làm thợ sửa xe. Tên và chi tiết là giả định.
Thầy Hùng kính mến,
Em là Tài, lớp 10A6 năm thầy mới làm chủ nhiệm, đứa hay ngồi cuối lớp cạnh cửa sổ rồi trèo ra ngoài từ tiết ba. Em không biết thầy còn nhớ em không. Em nhớ thầy, và em nợ thầy một lá thư từ lâu lắm rồi.
Năm đó em bỏ học từ tháng Ba. Thầy đến nhà em ba lần. Lần thứ nhất bố em không cho thầy vào. Lần thứ hai em trốn ra sau nhà. Lần thứ ba thầy không hỏi chuyện đi học nữa, chỉ ngồi xem em tháo cái xe đạp hỏng ở hiên, rồi bảo: "Tay em khéo đấy. Đi học hay không là chuyện của em, nhưng đừng để cái khéo này phí." Thầy để lại cho em tờ giấy ghi tên một lớp học nghề buổi tối. Hôm ấy em không nói câu nào, em còn thấy thầy phiền.
Em cất tờ giấy đó gần hai năm. Tới năm mười tám tuổi, sau một quãng làm đủ việc vặt, em mới đi học lớp nghề ấy. Giờ em làm thợ chính ở một tiệm sửa xe máy, tháng trước em vừa được giao kèm hai bạn học việc. Em hay nói với các bạn ấy câu thầy nói với em, chỉ đổi chữ "thầy" thành chữ "anh".
Em cũng xin lỗi thầy vì năm đó em đã nói những câu không hay khi thầy đến nhà, và vì em chưa bao giờ báo cho thầy biết em ra sao. Em nghe bạn cũ kể thầy vẫn hỏi về em mấy lần họp lớp. Em ngại, vì em không có gì để kể. Bây giờ thì em nghĩ là em có.
Em chúc thầy khoẻ, chúc những lớp sau của thầy có ít đứa trèo cửa sổ hơn. Mà nếu có, em mong thầy vẫn đến nhà các bạn ấy, dù có bị đuổi về hai lần. Lần thứ ba có thể sẽ khác.
Học trò cũ của thầy,
Tài (lớp 10A6)
Thư khoảng bốn trăm sáu mươi chữ. Người viết không tự gọi mình là hư hỏng, không kể dài về gia cảnh, nhưng kể rất kỹ ba lần thầy đến nhà và câu nói của thầy. Câu kết có chút tự trào, nhẹ nhõm, giúp thầy đọc xong mà không thấy nặng lòng.
Đoạn thay thế cho từng hoàn cảnh
Thay phần kể chuyện của thư mẫu bằng đoạn hợp với câu chuyện của bạn:
- Học trò hay đánh nhau. Năm lớp 8 em bị đình chỉ học một tuần vì đánh bạn. Hôm em đi học lại, cô giao em làm lớp phó lao động, cả lớp ngạc nhiên, em còn ngạc nhiên hơn. Cô bảo "em khoẻ thì dùng sức vào việc khác". Từ hôm đó em không đánh ai nữa, vì em bận kê bàn ghế.
- Học trò sa sút vì chuyện gia đình. Năm bố mẹ em chia tay, em rớt từ học sinh khá xuống gần cuối lớp. Cô không hỏi gì trước lớp, chỉ nhắn em ở lại sau giờ thứ Sáu, ngồi ăn cùng em một gói xôi rồi hỏi em có muốn nói gì không. Em không nói gì cả. Nhưng thứ Sáu nào cô cũng hỏi, suốt một học kỳ.
- Học trò từng mê trò chơi điện tử, bỏ bê học hành. Thầy là người đầu tiên không bảo em bỏ chơi game, mà hỏi em chơi game gì, chơi giỏi tới đâu. Rồi thầy bảo "người chơi giỏi thì biết tính trước ba bước, em thử tính trước ba bước cho bài hình này xem". Em đã thử, và lần đầu tiên em thấy toán giống một màn chơi.
Mỗi đoạn đều có cùng bộ khung: hành động của học trò, phản ứng bất ngờ của thầy cô, câu nói nguyên văn, và điều thay đổi. Bạn chỉ cần tìm đúng bốn thứ ấy trong trí nhớ của mình.
Tin nhắn đầu tiên sau nhiều năm im lặng
Với nhiều người, phần khó nhất không phải viết lá thư, mà là gửi tín hiệu đầu tiên sau năm bảy năm biệt tăm. Đừng dồn cả lá thư dài vào tin nhắn mở màn. Một tin ngắn, đủ để thầy cô nhận ra và biết bạn vẫn ổn, sẽ mở đường cho lá thư sau.
Mẫu tin nhắn: Em chào thầy, em là Tài, lớp 10A6 năm thầy mới chủ nhiệm, đứa hay trèo cửa sổ. Em xin số của thầy từ bạn Nam lớp cũ. Em giờ làm thợ sửa xe, mọi việc ổn ạ. Em có một lá thư muốn gửi thầy từ lâu, thầy cho em xin địa chỉ hoặc em gửi qua đây được không ạ?
Mẫu cho người còn ngại nhắc chuyện cũ: Cô ơi, em là Hằng, học cô năm lớp 9, năm em hay nghỉ học. Chắc cô không ngờ em nhắn. Em chỉ muốn báo cô em đã đi học lại và sắp ra trường trung cấp. Em cảm ơn cô vì năm đó cô vẫn giữ chỗ cho em trong lớp.
Tin nhắn như vậy chỉ nên năm sáu câu: tên, chi tiết nhận diện, bạn bây giờ, một câu cảm ơn, một câu mở lối. Nếu thầy cô trả lời ngay, rất có thể cuộc trò chuyện sẽ tự kéo dài và lá thư dài trở thành một buổi hẹn gặp. Nếu thầy cô chưa trả lời, chờ vài tuần, đừng nhắn dồn.
Giọng ăn năn quá đà và giọng thật
Viết thư kiểu này rất dễ rơi vào giọng tự trách, như thể muốn thầy cô phải an ủi lại. Bảng dưới đây giúp nhận ra và sửa:
| Giọng ăn năn quá đà | Giọng thật, nhẹ hơn |
|---|---|
| "Em là đứa học trò tồi tệ, không xứng với công thầy." | "Năm đó em làm thầy mệt nhiều." |
| "Em đã phụ lòng thầy, em thấy mình thật đáng xấu hổ." | "Lúc đó em không nghe thầy. Mấy năm sau em mới hiểu." |
| "Nếu không có thầy, giờ này em đã hư hỏng rồi." | "Tờ giấy thầy để lại, em đã giữ hai năm." |
| "Em không biết lấy gì để báo đáp." | "Giờ em kèm hai bạn học việc, em hay nhắc lại câu thầy nói." |
| "Mong thầy tha thứ cho đứa học trò hư." | "Em xin lỗi thầy vì những câu em đã nói hôm thầy đến nhà." |
Câu bên trái khiến thầy cô phải đáp lại bằng an ủi; câu bên phải để thầy cô được vui. Thư cảm ơn tốt là thư mà người nhận đọc xong chỉ cần mỉm cười, không cần trả lời gì để người viết thấy nhẹ lòng.
Gửi thư và những gì có thể xảy ra sau đó
Học trò cũ thường không có địa chỉ thầy cô, hoặc ngại gửi. Các bước đơn giản:
- Hỏi một bạn cùng lớp cũ còn liên lạc với thầy cô, hoặc nhờ văn phòng trường chuyển thư.
- Nếu gửi qua mạng xã hội, nhắn trước một câu ngắn tự giới thiệu, chờ thầy cô trả lời rồi mới gửi thư dài.
- Nếu có thể, đến tận nơi đưa thư, vào dịp 20/11 hoặc ngày họp lớp. Không cần nói nhiều, đưa thư và chào là đủ.
- Chuẩn bị tinh thần rằng thầy cô có thể không nhớ chi tiết như bạn nhớ. Điều đó không làm giảm ý nghĩa lá thư.
- Nếu thầy cô mời ghé chơi, nhận lời. Rất nhiều thầy cô muốn kể câu chuyện của bạn cho học trò hiện tại nghe, nếu bạn đồng ý.
Một số thầy cô sẽ hỏi bạn có muốn quay lại trường nói chuyện với các em đang khó khăn không. Bạn không bắt buộc phải nhận. Nhưng nếu nhận, câu chuyện của bạn có khi giúp được một đứa trẻ đang trèo cửa sổ hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Mình chưa thành công gì thì có nên viết thư cảm ơn thầy cô không?
Nên. Thầy cô không chờ học trò thành công mới thấy vui, chỉ cần biết bạn đang sống tử tế, có việc làm, có hướng đi. Kể thật về hiện tại, dù nhỏ, vẫn là điều thầy cô muốn nghe.
Có nên kể chi tiết những việc xấu mình từng làm trong thư không?
Không cần chi tiết. Gọi tên sự việc ngắn gọn để thầy cô nhớ ra, rồi dành phần lớn lá thư cho điều thầy cô đã làm và bạn bây giờ. Kể dài về lỗi cũ dễ làm thư nặng nề.
Thầy cô từng phạt mình nặng thì có nên nhắc trong thư không?
Có thể nhắc, nếu nhìn lại bạn thấy hình phạt ấy có ý nghĩa. Nếu bạn vẫn thấy nó không công bằng, đừng đưa vào thư cảm ơn; chỉ viết về những điều bạn thật lòng biết ơn.
Có nên viết thư khi mình vẫn đang khó khăn không?
Có thể, nhưng hãy giữ thư ở mức chia sẻ và cảm ơn, không biến thành lời nhờ giúp đỡ. Nếu thật sự cần thầy cô giúp một việc, nói ở một lần liên lạc khác, sau khi lá thư cảm ơn đã đến.
Thầy cô đã nghỉ hưu, có nên gửi thư về nhà không?
Nên gửi qua người nhà hoặc hỏi trước bằng một tin nhắn ngắn. Thầy cô đã nghỉ hưu thường rất vui khi nhận thư học trò cũ, vì họ ít còn dịp gặp học trò như lúc đi dạy.
Có nên để thầy cô đọc thư trước lớp học hiện tại không?
Chỉ khi bạn đồng ý. Thầy cô có thể hỏi xin phép kể câu chuyện của bạn cho học trò bây giờ. Nếu bạn không muốn, cứ nói thẳng, thầy cô sẽ hiểu.