Một bài kỷ yếu tri ân thầy cô hay thường chỉ chọn một góc nhỏ, như một người thầy, một góc sân, một năm học, và kể cho thật kỹ, thay vì cố nhắc tên tất cả. Người đọc kỷ yếu là thầy cô cũ, bạn cùng khoá và học sinh bây giờ; họ nhớ lâu một câu chuyện cụ thể hơn một danh sách lời cảm ơn.
Bài này dành cho cựu học sinh được ban liên lạc hoặc nhà trường mời viết bài nhân dịp kỷ niệm hai mươi, ba mươi, năm mươi năm thành lập. Có bảng chọn góc viết, dàn ý năm phần, một bài mẫu rút gọn, cách viết về thầy cô đã mất, các câu sáo nên đổi và việc cần kiểm trước khi nộp cho ban biên tập.
Ban biên tập kỷ yếu thường cần bài thế nào
Kỷ yếu kỷ niệm thành lập trường thường gồm phần lịch sử do nhà trường viết, phần ảnh, và phần hồi ức của các thế hệ thầy trò. Bài của bạn thuộc phần hồi ức. Ban biên tập hay đặt độ dài khoảng một đến hai trang, kèm một hai tấm ảnh cũ nếu có. Đọc kỹ yêu cầu về độ dài, hạn nộp và cách ghi tên tác giả trước khi viết.
Phần hồi ức cần nhiều giọng khác nhau: người kể chuyện lớp học, người kể chuyện ký túc xá, người kể về một thầy cô. Nếu ai cũng viết "mái trường thân yêu đã chắp cánh ước mơ", cuốn kỷ yếu sẽ dày mà không ai đọc hết. Bạn nên hỏi ban biên tập đã có những bài về chủ đề nào, để chọn một góc chưa ai viết. Nếu cả khoá đang viết về cùng một thầy hiệu trưởng nổi tiếng, có khi bài về cô thủ thư hay bác bảo vệ lại là bài được nhớ nhất.
Giọng văn nên ấm, có chút hài hước nhẹ khi kể chuyện nghịch ngợm ngày xưa, nhưng tránh chế giễu ai. Bài sẽ được in và lưu nhiều năm, thầy cô và gia đình thầy cô sẽ đọc, nên mọi câu đùa cần qua được câu hỏi: người được nhắc đến đọc có vui không.
Chọn góc viết: năm lối vào một bài kỷ yếu
Góc viết quyết định bài có riêng hay không. Bảng dưới gợi ý năm lối vào, kèm câu mở đầu mẫu:
| Góc viết | Hợp với ai | Câu mở đầu mẫu |
|---|---|---|
| Một thầy cô | Người có một thầy cô ảnh hưởng rõ | "Thầy Khang là người thầy đáng kính" → sửa thành "Thầy Khang dạy lớp em đúng một năm, nhưng câu thầy hay nói thì em mang theo hai mươi năm." |
| Một nơi chốn | Người nhớ không gian hơn người | "Gốc bàng cạnh phòng thí nghiệm là nơi lớp em chia nhau gói xôi mỗi sáng thứ Hai." |
| Một năm học | Người có một năm đặc biệt: năm lũ, năm trường xây lại | "Năm lớp mười một, trường chuyển sang học nhờ ở nhà văn hoá vì dãy lớp cũ đang sửa." |
| Một đồ vật | Người còn giữ kỷ vật: phấn, sổ liên lạc, tấm thẻ học sinh | "Em vẫn giữ cuốn sổ liên lạc có dòng chữ đỏ của cô chủ nhiệm." |
| Một câu nói | Người nhớ lời dặn của thầy cô | "Học thì phải hỏi, không hỏi là chưa học", cô Nga nói câu đó gần như mỗi tiết. |
Lưu ý: ở cột thứ ba, ví dụ đầu có cách sửa cho thấy chỗ khác nhau giữa một câu kể chung và một câu có hình ảnh. Chọn một góc thôi; nếu muốn cảm ơn nhiều thầy cô, nhắc tên họ ở đoạn cuối, ngắn gọn. Góc nơi chốn và góc đồ vật hợp với người ngại viết thẳng về một người, vì thầy cô vẫn hiện ra qua những thứ quanh mình.
Dàn ý năm phần cho bài kỷ yếu
Bố cục dưới đây hợp với bài khoảng một đến hai trang. Mỗi phần chỉ một ý chính:
- Mở bằng một cảnh: một buổi sáng, một tiết học, một tiếng trống. Đặt người đọc vào đúng chỗ bạn đứng hồi đó, đừng mở bằng câu cảm thán.
- Giới thiệu mình ngắn gọn: khoá nào, lớp nào, học ở trường mấy năm. Một hai câu là đủ.
- Kể chuyện chính: chuyện với thầy cô hoặc nơi chốn bạn chọn. Có thời gian, có lời thoại nếu nhớ, có chi tiết nhìn thấy được.
- Nối với hiện tại: điều đó theo bạn đến bây giờ ra sao. Không cần thành công lớn; một thói quen, một cách nghĩ là đủ.
- Lời tri ân và lời chúc trường: cảm ơn thầy cô đích danh, chúc trường và các thế hệ học trò sau. Đây là nơi dùng từ trang trọng được, vì phía trên đã có câu chuyện chứng minh.
Viết xong, đọc lại và hỏi: nếu bỏ tên trường đi, bài này có thể là bài về bất cứ trường nào không? Nếu có, bạn cần thêm chi tiết riêng: tên dãy nhà, tiếng chuông, món ăn ở căng tin, con đường đi học. Những chi tiết đó làm bạn cùng khoá đọc đến đâu gật gù đến đó.
Bài mẫu rút gọn: "Tiếng ho của thầy"
Dưới đây là bài mẫu rút gọn của một cựu học sinh, góc viết là một thầy giáo. Bạn có thể dùng làm khung, thay bằng chuyện của mình:
"Chúng em biết thầy Hiển sắp đến lớp nhờ tiếng ho. Thầy ho khẽ hai tiếng ở đầu hành lang, thế là cả lớp đang ồn bỗng ngồi ngay ngắn. Em học khoá thứ mười hai của trường, lớp thầy chủ nhiệm hai năm cuối cấp. Năm lớp mười hai, em thi trượt học kỳ một môn Hoá, ngồi khóc ở cầu thang. Thầy đi ngang, không nói gì, đặt xuống cạnh em một quyển vở cũ chép tay đầy công thức, rồi ho hai tiếng đi tiếp. Quyển vở ấy theo em suốt mùa ôn thi. Bây giờ em là kỹ sư, mỗi lần giải thích một việc khó cho người mới, em lại nhớ thầy chưa từng giảng giải dài dòng, chỉ đưa đúng thứ người ta cần. Nhân dịp trường tròn ba mươi năm, em xin cảm ơn thầy Hiển, cô Vân, thầy Phúc và các thầy cô đã dạy lớp em. Chúc trường mãi có những tiếng trống đầu giờ rộn ràng, và có thêm nhiều thầy cô dạy học trò bằng cách lặng lẽ như thế."
Bài mẫu chưa tới hai trăm năm mươi chữ nhưng có một hình ảnh lặp lại (tiếng ho), một sự việc (quyển vở), một điều theo đến hiện tại. Bài thật của bạn có thể dài gấp ba, thêm chi tiết lớp học, bạn bè.
Viết về thầy cô đã mất hoặc đã nghỉ hưu
Kỷ niệm thành lập trường thường là dịp nhắc đến những thầy cô đã khuất. Viết về họ, giọng văn nên trầm, không bi luỵ, không biến bài thành điếu văn. Kể về thầy cô lúc còn đứng lớp, như họ đang sống, rồi chỉ một câu cuối nhắc rằng thầy cô đã đi xa: "Thầy không còn để đọc những dòng này, nhưng lớp em vẫn gọi nhau về mỗi dịp giỗ thầy."
Trước khi viết, nên hỏi gia đình thầy cô hoặc ban liên lạc về những chi tiết nhạy cảm: nguyên nhân mất, hoàn cảnh gia đình. Không cần đưa những chi tiết ấy vào bài. Nếu muốn nhắc đến con cháu thầy cô, chỉ ghi điều họ đồng ý được nhắc.
Với thầy cô đã nghỉ hưu, bài kỷ yếu là dịp để họ biết học trò còn nhớ. Có thể gửi bản thảo cho thầy cô đọc trước, vừa để kiểm lại chi tiết, vừa là một món quà riêng trước khi cuốn kỷ yếu được in. Nhiều thầy cô đọc xong còn kể thêm cho bạn những chi tiết mà chính bạn đã quên, và bài sẽ đầy đặn hơn nhờ thế.
Khi cả lớp góp chung một bài
Nhiều lớp cũ không chọn được ai viết, hoặc muốn bài có tiếng nói của nhiều người. Cách làm gọn: một bạn làm người chấp bút, các bạn khác mỗi người gửi một đoạn ngắn ba đến năm câu về một kỷ niệm. Người chấp bút chọn một sợi chỉ chung, như buổi học cuối cùng hay chuyến đi cắm trại năm lớp mười một, rồi xếp các đoạn theo sợi chỉ đó.
Mỗi đoạn nên giữ giọng của người viết, chỉ sửa lỗi chính tả và cắt câu thừa. Đầu mỗi đoạn có thể ghi tên bạn kể, kiểu "Hoà nhớ:…", "Còn Thảo thì không quên…". Đoạn mở và đoạn kết do người chấp bút viết, gói lại lời tri ân thầy cô thay cho cả lớp.
Cách này hợp với lớp đông, có bạn ở xa không gặp được. Nhớ gửi bản cuối cho cả lớp xem trước khi nộp, để không ai bị nhắc sai chuyện hay sai tên. Một bài như vậy cũng là món quà cho chính các bạn: nhiều người đọc xong mới biết bạn ngồi cạnh mình hồi đó nhớ những chuyện mình đã quên.
Câu sáo trong kỷ yếu và cách đổi, cùng việc cần kiểm trước khi nộp
Những câu dưới đây xuất hiện trong rất nhiều bài kỷ yếu. Đổi sang câu có hình ảnh riêng:
- "Mái trường thân yêu đã chắp cánh cho bao ước mơ" → "Dãy nhà ba tầng sơn vàng là nơi em lần đầu đứng trước lớp đọc bài văn của mình."
- "Thầy cô như người lái đò thầm lặng" → "Cô ở lại đến sáu giờ chiều chữa đề cho đội tuyển, rồi đạp xe về nhà mười cây số."
- "Thời gian trôi qua thật nhanh" → "Cây phượng cạnh cổng hồi đó cao bằng mái nhà xe, giờ đã che kín cả sân."
- Kiểm tên và chức danh: viết đúng họ tên thầy cô, môn dạy, chức vụ thời đó. Sai tên trong sách in là lỗi khó sửa nhất.
- Kiểm năm và khoá: đối chiếu với bạn cùng lớp hoặc ban liên lạc.
- Xin phép khi nhắc chuyện riêng của người khác: chuyện bạn bị phạt, chuyện gia đình thầy cô.
- Ảnh kèm theo: ghi chú ai trong ảnh, năm chụp, ai giữ ảnh gốc.
Nộp bài sớm hơn hạn vài ngày để ban biên tập kịp góp ý. Nếu bài bị cắt ngắn khi in, đừng phật lòng; kỷ yếu có giới hạn trang, và phần còn lại bạn có thể gửi riêng cho thầy cô.
Câu hỏi thường gặp
Bài viết kỷ yếu kỷ niệm thành lập trường nên dài bao nhiêu?
Thường khoảng một đến hai trang, tuỳ yêu cầu của ban biên tập. Hỏi trước số chữ và có kèm ảnh không. Bài ngắn mà có một câu chuyện rõ ràng được đọc nhiều hơn bài dài liệt kê nhiều kỷ niệm.
Có nên viết về nhiều thầy cô trong một bài không?
Nên chọn một người hoặc một chuyện làm trục, các thầy cô khác nhắc tên ở đoạn cuối. Nếu kể đều tất cả, bài sẽ thành danh sách và không ai được kể kỹ. Các bạn cùng lớp có thể chia nhau viết về những thầy cô khác.
Viết kỷ yếu nên xưng em hay xưng tên?
Xưng em là phổ biến và thân mật khi viết về thầy cô. Có người dùng chúng em khi kể chuyện cả lớp. Không nên dùng ngôi xưng xa cách. Ghi tên đầy đủ, khoá và lớp ở cuối bài để người đọc biết tác giả.
Kể chuyện nghịch ngợm ngày xưa có được không?
Được, và thường làm bài sinh động. Chỉ cần chắc rằng người được nhắc đến đọc thấy vui chứ không bị xấu hổ. Nếu chuyện có bạn bị phạt, hỏi bạn ấy trước hoặc không nêu tên.
Không còn ảnh cũ thì làm thế nào?
Hỏi bạn cùng lớp, ban liên lạc hoặc thầy cô cũ, nhiều người còn giữ ảnh. Nếu không có, bài vẫn đứng được nhờ chi tiết bằng chữ. Không nên lấy ảnh trên mạng gắn vào như ảnh thật của lớp mình.
Có thể nhờ người khác viết hộ bài kỷ yếu không?
Có thể nhờ góp ý, sửa câu chữ, nhưng câu chuyện phải là của bạn. Bài viết hộ thường thiếu chi tiết thật và đọc rất giống nhau, thầy cô đọc là nhận ra. Bạn kể miệng cho người viết giỏi ghi lại cũng là một cách, miễn là chi tiết do bạn cung cấp.