Lời cảm ơn thầy dạy nghề khi ra nghề nên nói bằng chính ngôn ngữ của nghề: nhắc tới cái đục đầu tiên được cầm, đường may đầu tiên không bị tháo, cái đầu khách đầu tiên được cắt một mình. Thợ cả ít khi thích lời hoa mỹ; họ nghe ra ngay ai nói thật, ai học thuộc.
Ra nghề là lúc thầy cho phép bạn tự nhận việc, tự đứng tên với sản phẩm của mình. Ở nhiều nơi còn có bữa cơm ra nghề hoặc một buổi thầy trò ngồi lại. Bài này có mẫu riêng cho bốn nghề hay gặp, cách nói trực tiếp khi bạn vốn kiệm lời, và bảng đổi những câu sáo sang câu có mùi nghề.
Ra nghề là dịp gì và nên nói lúc nào
Học nghề với thầy khác hẳn học ở trường. Không có lễ tốt nghiệp, không có bằng khen, nhiều khi chỉ là một buổi chiều thầy bảo “mai em tự nhận cái tủ này” hay “từ tuần sau khách đó em lo”. Chính vì thiếu nghi thức nên lời cảm ơn hay bị bỏ qua. Người học cứ nghĩ để dịp khác, rồi đi làm, bận, mấy năm không quay lại.
Lúc tốt nhất để nói là ngay khi thầy giao cho bạn việc trọn vẹn đầu tiên, hoặc hôm bạn thưa chuyện sẽ ra làm riêng. Nếu xưởng có nếp làm bữa cơm ra nghề, đó là dịp để nói trước mặt mọi người. Nếu không, mời thầy một chén trà sau giờ làm, nói vài câu là đủ, rồi gửi thêm tấm thiệp hoặc lá thư ngắn để thầy giữ.
Lời cảm ơn thầy nghề không cần dài. Ba phần là đủ: nhắc một lần thầy dạy cụ thể, nói thói quen nghề bạn mang theo, và hứa một điều về cách làm nghề, chẳng hạn không làm ẩu, không nói xấu nghề, sẽ dạy lại cho người sau.
Nếu bạn học ở trung tâm dạy nghề rồi theo thêm một người thợ ngoài xưởng, hãy cảm ơn cả hai, mỗi người một lời riêng. Thầy ở trung tâm cho bạn nền, người thợ ngoài xưởng cho bạn tay. Gộp làm một câu cảm ơn chung sẽ thiếu phần của cả hai.
Nghề mộc: cảm ơn người dạy cầm đục, đọc vân gỗ
Thợ mộc giỏi thường dạy bằng tay nhiều hơn bằng lời. Thứ học trò nhớ là những lần bị bắt bào lại, đục lại, và cái gật đầu hiếm hoi khi mộng ráp khít. Lời cảm ơn nên nhắc đúng những thứ ấy.
- Trang trọng, nói trong bữa cơm ra nghề: Thưa thầy, ba năm trước con vào xưởng không phân biệt nổi gỗ dầu với gỗ xoan. Thầy cho con quét phoi cả tháng rồi mới cho cầm đục, con từng nghĩ thầy làm khó. Giờ con hiểu, quét phoi là để con nhìn thầy làm. Con xin cảm ơn thầy, và xin hứa không bao giờ trám keo che mộng hở.
- Thân mật, nói riêng sau giờ làm: Chú ơi, cái tủ con làm cho khách tuần rồi, chú không sửa chỗ nào. Con mừng hơn cả lúc nhận tiền công. Con cảm ơn chú đã kiên nhẫn với con ba năm nay.
- Ghi lên tấm thiệp tặng kèm món đồ tự làm: Cái hộp này con làm bằng mảnh gỗ thừa của bộ bàn đầu tiên thầy cho con đứng chính. Mộng đuôi én thầy dạy con, con làm lại tặng thầy.
Một món đồ nhỏ tự làm bằng tay mình, như cái hộp, cái khay hay cán đục mới, thường làm thầy nghề vui hơn mọi món mua sẵn. Nó cho thầy thấy tay nghề bạn, mà tay nghề đó có phần của thầy.
Nghề may: cảm ơn cô thợ dạy cắt, dạy tháo
Học may là học cách chịu tháo ra làm lại. Cô thợ dạy nghề thường nhớ học trò qua những đường chỉ bị bắt tháo. Lời cảm ơn có nhắc chuyện đó sẽ khiến cô cười.
- Trang trọng: Thưa cô, ngày đầu con tới tiệm, cô đưa con miếng vải vụn và bảo may cho thẳng một đường dài một gang tay. Con may cả tuần mới thẳng. Hôm nay con được tự nhận đo may cho khách, con muốn cảm ơn cô vì cái tuần may đường thẳng ấy.
- Thân mật: Cô ơi, cái áo dài đầu tiên con may trọn, khách mặc đi đám cưới con gái, chụp hình gửi tiệm. Con xem mà nhớ hồi cô bắt con tháo cổ áo ba lần. Con cảm ơn cô nhiều.
- Nhắn khi đã về quê mở tiệm nhỏ: Cô ơi, tiệm con mở được hai tháng, khách quen dần rồi. Mỗi lần đo cho khách con vẫn đọc số đo hai lần như cô dặn. Tết này con lên thăm cô.
Nghề may gắn với những món đồ người ta mặc vào ngày quan trọng. Kể cho cô nghe sản phẩm của bạn đã đi đâu, ai mặc, mặc dịp gì, là cách cảm ơn cô thấy rõ nhất.
Nghề tóc: cảm ơn anh chị thợ chính dạy mình đứng ghế
Trong tiệm tóc, ra nghề thường là ngày bạn được đứng ghế, tự cắt cho khách mà không có thợ chính đứng sau. Người dạy bạn hay là anh chị thợ chính, có khi chỉ hơn bạn vài tuổi, nên giọng có thể gần gũi hơn nghề mộc, nghề may.
- Nói trước cả tiệm: Em cảm ơn anh Tâm. Một năm qua anh cho em cắt trên đầu tóc giả không biết bao nhiêu lần, rồi mới cho cắt cho người nhà, rồi mới cho khách. Em sẽ nhớ câu anh dặn: khách nói thích kiểu gì cũng phải hỏi lại một lần cho chắc.
- Nhắn riêng tối hôm được đứng ghế: Chị ơi, hôm nay em cắt cho cô khách quen của chị, cô khen. Em biết là nhờ chị đứng sau em mấy tháng, chỉnh tay cầm kéo cho em từng chút. Em cảm ơn chị nhiều lắm.
- Viết trong thiệp khi chuyển sang tiệm khác: Em đi làm chỗ mới nhưng cái kéo đầu tiên em dùng vẫn là cái chị cho. Em hứa giữ tay nghề cho đúng như chị dạy, và không bao giờ nói “cắt đại đi” với khách.
Nếu bạn rời tiệm để sang chỗ khác, nên nói chuyện với chủ tiệm và thợ chính trước, rồi mới báo khách quen. Lời cảm ơn sau khi khách đã theo bạn đi rồi thì rất khó nghe lọt tai.
Nghề cơ khí, sửa xe: cảm ơn người dạy nghe tiếng máy
Thợ cơ khí, thợ sửa xe dạy nghề kiểu rất riêng: bắt bạn nghe tiếng máy, sờ độ nóng, nhìn màu dầu. Lời cảm ơn nên nhắc một mẹo nghề cụ thể bạn học được, vì đó là thứ người thầy tự hào nhất.
- Trang trọng: Thưa chú, hồi mới vào xưởng con chỉ biết tháo, không biết nghe. Chú bắt con nhắm mắt nghe máy nổ rồi đoán bệnh, đoán sai thì tháo ra xem tận mắt. Giờ con tự nhận xe cho khách, con xin cảm ơn chú vì những lần tháo ra lắp vào đó.
- Thân mật, dân xưởng: Anh Hùng ơi, cái máy bơm hôm qua em tự xử, chạy êm. Em nhớ anh nói “đừng thay đồ khi chưa biết vì sao nó hỏng”. Em cảm ơn anh, bữa nào em mời anh ly cà phê.
- Ghi thiệp khi lên làm thợ chính ở xưởng khác: Con xin cảm ơn chú đã dạy con không chỉ nghề mà còn cái tính không lấy tiền khách cho việc không làm. Đi đâu con cũng giữ cái tính đó.
Ở nghề này, lời hứa giữ chữ tín với khách thường quan trọng với thầy không kém tay nghề. Nhắc tới nó trong lời cảm ơn là cho thầy biết bạn đã học trọn nghề.
Nói trực tiếp khi bạn vốn kiệm lời
Người học nghề phần đông quen làm hơn quen nói. Tới lúc đứng trước thầy, câu chuẩn bị sẵn bay mất. Năm bước dưới đây giúp bạn nói được trọn ba câu mà không cần học thuộc.
- Viết ra giấy đúng ba ý: một việc thầy dạy, một thói quen bạn giữ, một lời hứa về cách làm nghề. Mỗi ý chỉ một dòng, không viết thành câu hoàn chỉnh.
- Chọn lúc vắng: cuối buổi, khi đã dọn xưởng xong, thầy đang rửa tay hoặc ngồi uống nước. Đừng chọn lúc thầy đang làm dở việc cho khách.
- Mở bằng một câu gọi đơn giản như “Thầy ơi, con xin nói với thầy mấy câu”. Câu mở này cho cả hai thời gian chuẩn bị.
- Nói ba ý theo thứ tự, nhìn vào tay thầy hoặc món đồ đang làm dở nếu nhìn thẳng mặt thầy làm bạn run. Nói chậm, ngừng giữa các ý.
- Kết bằng một hành động: rót nước mời thầy, đưa tấm thiệp, hoặc cúi chào. Đừng nói thêm sau đó, để lời vừa nói đọng lại.
Nếu lỡ nói vấp hay quên ý, không sao. Thầy nghề quý cái thật hơn cái trơn tru. Tối đó nhắn thêm một tin nói nốt ý bị quên là trọn vẹn.
Có thầy nghe xong chỉ gật đầu bảo “ừ, làm cho đàng hoàng”. Đó đã là câu trả lời đầy đủ nhất mà nhiều người thợ cả biết nói.
Đổi câu sáo sang câu có mùi nghề
Câu sáo không sai, nhưng người thợ nghe xong không nhớ gì. Câu có mùi nghề thì họ nhớ cả năm. Lấy cột phải làm gợi ý, thay bằng chi tiết của chính xưởng, chính tiệm bạn.
| Câu sáo | Câu có mùi nghề |
|---|---|
| Cảm ơn thầy đã tận tình truyền nghề | Con cảm ơn thầy đã bắt con bào lại mặt bàn đó bốn lần |
| Công ơn thầy con không bao giờ quên | Mỗi lần ráp mộng con vẫn nghe giọng thầy hỏi: khít chưa |
| Thầy là người thầy đáng kính nhất | Thầy là người đầu tiên tin giao cho con cái tủ của khách |
| Con sẽ cố gắng làm nghề thật tốt | Con hứa không trám keo, không tô màu che lỗi |
| Chúc thầy luôn mạnh khoẻ, hạnh phúc | Chúc thầy tay còn vững để dạy thêm vài lứa nữa |
Thử đọc to câu ở cột trái rồi cột phải trước mặt người thợ mà bạn biết. Câu nào làm người nghe gật gù, câu đó dùng được.
Cột phải nghe có vẻ mộc, ít chữ đẹp. Đó chính là điều bạn cần: lời cảm ơn thầy nghề nên giống cách thầy trò vẫn nói với nhau trong xưởng, chỉ chậm hơn và kỹ hơn một chút.
Câu hỏi thường gặp
Thầy dạy nghề ít nói, khó tính thì có nên nói lời cảm ơn không?
Nên, nhưng nói ngắn và gắn với việc. Người khó tính thường ngại lời tình cảm dài; một câu nhắc đúng lần thầy bắt làm lại là đủ để thầy biết bạn đã hiểu dụng ý.
Có nên đưa tiền cảm ơn thầy khi ra nghề không?
Học phí hay tiền công theo thoả thuận là chuyện riêng đã nói từ đầu. Lời cảm ơn ra nghề nên đi kèm một món nhỏ tự làm hoặc bữa cơm mời thầy và anh em trong xưởng, không cần phong bì.
Nói lời cảm ơn khi ra nghề trước mặt cả xưởng có nên không?
Nếu xưởng có nếp làm bữa cơm ra nghề thì nên nói vài câu trước mọi người, rồi nói riêng thêm với thầy. Nếu xưởng không có nếp đó, nói riêng là đủ và tự nhiên hơn.
Học nghề ở trung tâm có cần cảm ơn riêng thầy dạy thực hành không?
Có. Người dạy thực hành thường là người cầm tay chỉ việc nhiều nhất nhưng ít được nhắc trong lễ tổng kết. Một tin nhắn hay tấm thiệp gửi riêng sẽ được họ nhớ lâu.
Sau khi ra nghề bao lâu thì nên quay lại thăm thầy?
Không có mốc cố định. Nhiều người về thăm dịp Tết, hoặc khi làm được một món khó lần đầu. Mang theo hình sản phẩm cho thầy xem thường là món quà thầy thích nhất.