Bài phát biểu của người về hưu nên ngắn hơn bạn nghĩ, khoảng ba đến bốn phút, gồm bốn ý: cảm ơn cơ quan đã cho mình một chỗ làm suốt chừng ấy năm, cảm ơn những người cụ thể đã đỡ mình, gửi lại một điều cho người ở lại, và cảm ơn gia đình. Người nghe không cần nghe lại cả quá trình công tác; họ cần nghe bạn nói thật lòng một lần.
Bài này viết cho chính người sắp nghỉ, hoặc cho người con, người đồng nghiệp soạn giúp. Có một bài mẫu trọn vẹn, bản rút gọn cho buổi liên hoan nhỏ, cách nhắc tên người mà không sót ai, cách nói khi rời đi trong lòng còn chút tiếc, và những điều người về hưu hay lỡ nói rồi về nhà mới thấy ngại.
Người về hưu nói gì khác với người tiễn
Trong buổi chia tay, người khác nói về bạn. Đến lượt bạn, đó là lúc duy nhất bạn nói về người khác. Đây là chỗ nhiều bài phát biểu đi lệch: người về hưu dùng thời gian của mình để kể lại mình đã làm được gì, trong khi điều cả phòng chờ nghe là họ đã có ý nghĩa thế nào với bạn.
Vì vậy trọng tâm bài nói là lời cảm ơn có tên. Cảm ơn cơ quan là cảm ơn chung, cần nhưng nói một câu là đủ. Phần dài nên dành cho vài cái tên: người đã nhận bạn vào làm, người dạy bạn những ngày đầu, người đã đỡ bạn lúc gia đình có chuyện, những đồng nghiệp cùng phòng. Nhắc tên kèm một chi tiết, mỗi tên một câu.
Điều thứ hai người ở lại muốn nghe là một lời gửi gắm, không phải lời dặn dò. Lời dặn dò dễ nghe như bài giảng cuối cùng; lời gửi gắm là một điều bạn mong căn phòng này giữ được, nói ra như một mong ước. Ví dụ: "Mong các em giữ cái nếp ăn trưa cùng nhau, vì nhiều chuyện khó của phòng mình được gỡ trên bàn cơm".
Cuối cùng, nếu gia đình bạn có mặt, cảm ơn vợ hoặc chồng, con cái trước mặt đồng nghiệp là khoảnh khắc nhiều người nhớ nhất của buổi chia tay. Mấy chục năm đi làm có phần hy sinh của người ở nhà mà cơ quan không nhìn thấy.
Bài mẫu trọn vẹn khoảng bốn phút
Bài mẫu dưới đây viết cho một chị giả định tên Nga, làm văn thư ba mươi năm. Đọc lấy nhịp, rồi thay tên người và kỷ niệm của bạn.
Thưa anh Quang, thưa các anh chị, các em.
Hôm nay đứng ở đây, chị mới thấy ba mươi năm nghe thì dài mà đi qua thì nhanh. Chị vào cơ quan năm hai mươi tư tuổi, cầm theo một cái cặp vải và chưa biết đánh máy. Người dạy chị gõ những văn bản đầu tiên là chị Liên, giờ đã nghỉ trước chị mười năm. Chị Liên không có ở đây, nhưng chị muốn câu cảm ơn đầu tiên hôm nay là dành cho chị ấy.
Chị cảm ơn cơ quan đã cho chị một chỗ làm yên ổn đủ để nuôi hai đứa con ăn học. Chị cảm ơn anh Quang và các anh lãnh đạo qua nhiều thời kỳ, đã tin giao cho chị những giấy tờ quan trọng nhất của cơ quan. Năm chị nằm viện hai tháng, các em phòng hành chính chia nhau làm phần việc của chị, không ai kể lể nửa lời. Chị nhớ, và chị biết ơn.
Với các em ở lại, chị chỉ mong một điều: giữ cái tủ hồ sơ như giữ trí nhớ của cơ quan. Mười năm sau sẽ có người cần tìm một tờ giấy hôm nay, và các em là người giúp được họ.
Và chị cảm ơn anh nhà chị đang ngồi kia. Ba mươi năm, những hôm chị về muộn, cơm vẫn có sẵn và hai đứa nhỏ vẫn được tắm rửa đàng hoàng. Phần thưởng hôm nay có một nửa là của anh.
Chị về rồi, nhưng nhà chị vẫn ở chỗ cũ. Ai đi ngang thì ghé uống chén nước. Chúc cơ quan mình mọi việc suôn sẻ, chúc các anh chị em mạnh khoẻ. Chị cảm ơn.
Nhắc tên người mà không sót ai, không làm ai chạnh lòng
Chia theo nhóm, mỗi nhóm một gương mặt. Bạn không thể kể tên hết năm chục người. Hãy nhắc theo nhóm: lãnh đạo, phòng mình, các phòng phối hợp, anh chị đã nghỉ trước. Mỗi nhóm chọn một người làm đại diện, kèm một câu "và cả các anh chị khác trong phòng".
Nhắc người đã nghỉ hoặc đã mất một cách nhẹ. Một câu như "chị muốn gửi lời cảm ơn tới anh Thịnh, người đã không còn để nghe câu này" là đủ trang trọng. Đừng kể dài về sự ra đi, buổi chia tay sẽ chùng xuống.
Cảm ơn cả người từng va chạm. Nếu có một người bạn từng bất đồng nhiều năm, một câu cảm ơn vì "đã cùng chị cãi cho ra lẽ nhiều chuyện" có thể làm cả phòng nhẹ lòng. Chỉ làm khi bạn thật sự thấy vậy.
Không cảm ơn theo chức vụ từ trên xuống dưới. Đọc lần lượt giám đốc, phó giám đốc, các trưởng phòng làm bài nói thành văn bản. Cảm ơn lãnh đạo một câu chung, rồi chuyển ngay sang những người cùng làm hằng ngày.
Bản rút gọn hai phút và vài câu mở đầu khác
Khi buổi chia tay chỉ là bữa cơm của phòng, hoặc bạn không quen nói trước đông người, bản ngắn dưới đây đủ ý mà không làm bạn run.
- Cảm ơn cả nhà đã ngồi đây với anh hôm nay. Anh không giỏi nói nên nói ngắn: hai mươi hai năm ở phòng này là hai mươi hai năm anh không phải lo mình làm một mình. Cảm ơn các em đã gánh cho anh những lúc anh chậm. Anh về, nhưng có việc gì cần hỏi cứ gọi. Chúc cả phòng khoẻ, làm ăn suôn sẻ.
- Mở đầu bằng một hình ảnh: Sáng nay chị dắt xe ra khỏi nhà, tự nhiên ngồi lại một lúc vì biết đây là lần cuối chị đi con đường này để đi làm.
- Mở đầu bằng ngày đầu tiên: Ngày đầu tiên anh vào đây, anh ngồi nhầm bàn của trưởng phòng, và người cười to nhất là chị Hoa.
- Mở đầu bằng lời cảm ơn thẳng: Trước khi nói gì khác, em xin cảm ơn mọi người đã cho em một buổi chiều như thế này.
Chọn một kiểu mở đầu, đừng dùng cả ba. Câu đầu tiên quyết định giọng của cả bài: mở bằng hình ảnh thì bài sẽ chậm và ấm, mở bằng lời cảm ơn thẳng thì bài gọn và rõ.
Khi rời đi lòng còn chút tiếc
Không cần giả vờ là vui hoàn toàn. Nhiều người về hưu khi còn muốn làm, hoặc rời đi lúc cơ quan đang thay đổi. Cứ nói thật, một cách nhẹ: "Nói không tiếc là nói dối, nhưng đến lúc phải nhường chỗ thì nhường cho vui".
Không biến bài nói thành chỗ trải lòng. Những chuyện chưa vừa ý, những lần thấy mình bị đối xử chưa đúng, không thuộc về buổi chia tay. Người nghe không thể làm gì với chúng, và bạn sẽ là người nhớ cảm giác ngượng sau đó.
Nói về điều sắp tới để kết. Kết bằng một việc cụ thể bạn sẽ làm: về quê sửa lại căn nhà của bố mẹ, đưa đón cháu, học chơi một nhạc cụ. Câu kết như vậy kéo không khí lên và cho mọi người một hình ảnh vui để nhớ.
Nếu nghỉ sớm vì sức khoẻ, nói một câu rồi thôi. Người nghe đều biết, nên không cần giải thích. Một câu như "sức khoẻ bảo chị nên nghỉ thì chị nghe lời nó" là đủ, rồi chuyển ngay sang lời cảm ơn. Mọi người sẽ theo giọng bình thản của bạn.
Chuẩn bị trong mấy ngày cuối đi làm
Tuần cuối thường bận bàn giao, dọn bàn, ký giấy tờ, nên bài nói hay bị để đến tối hôm trước. Chia ra làm vài lần ngắn sẽ nhẹ hơn nhiều.
- Ngày đầu tuần: lấy một tờ giấy, ghi tên những người bạn muốn cảm ơn, mỗi tên kèm một việc. Không cần câu cú, chỉ cần nhớ.
- Hôm sau: gạch bớt cho còn năm sáu tên, chia vào các nhóm như ở trên. Chọn một chuyện mở đầu và một lời gửi gắm.
- Viết bài theo bốn ý, đọc to và bấm giờ. Quá bốn phút thì cắt bớt chuyện, giữ nguyên các lời cảm ơn có tên.
- Đọc cho vợ, chồng hoặc con nghe một lần. Hỏi họ câu nào nghe không giống mình, rồi sửa lại cho giống.
- Chép các ý ra một tấm thẻ nhỏ, cỡ bàn tay. Hôm chia tay cầm tấm thẻ, không cầm cả bài; lỡ quên thì liếc xuống, không ai để ý.
Nếu bạn dễ xúc động, đặt lời cảm ơn gia đình ở cuối cùng. Lúc đó có nghẹn lời cũng không sao, vì phần chính đã nói xong và mọi người sẽ vỗ tay thay bạn.
Những điều người về hưu hay lỡ nói
Phát biểu xong về nhà, nhiều người mới thấy ngại vì vài câu buột miệng. Đọc trước danh sách này để tránh.
- Kể chuyện thời trước theo kiểu "hồi đó khổ hơn bây giờ nhiều", làm người trẻ nghe như bị trách.
- Đánh giá người kế nhiệm, dù là khen: "Em Hiền sẽ làm tốt hơn chị" đặt người ta vào thế khó trước cả phòng.
- Nhắc đến quyền lợi, tiền nong, chuyện được nhận gì khi nghỉ.
- Đùa về tuổi của chính mình quá nhiều lần, đến mức người nghe không biết nên cười hay nên an ủi.
- Cảm ơn sót gia đình, nhất là khi vợ hoặc chồng đang ngồi ngay hàng ghế đầu.
- Kéo dài quá mười phút, trong khi người tổ chức đã xếp bữa ăn ngay sau phần phát biểu.
Cách đơn giản nhất để kiểm tra là đọc bài cho một người thân nghe trước một hôm. Họ không biết đồng nghiệp của bạn, nên câu nào họ không hiểu hoặc thấy kỳ, câu đó cũng dễ làm khách trong buổi chia tay thấy kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Người về hưu có bắt buộc phải phát biểu trong buổi chia tay không?
Không bắt buộc, nhưng gần như ai cũng được mời nói vài lời. Nếu ngại, bạn có thể chuẩn bị sẵn ba câu: cảm ơn, nhắc một người, chúc mọi người. Nói ngắn mà thật vẫn trọn ý.
Bài phát biểu của người về hưu nên dài bao lâu?
Khoảng ba đến bốn phút cho buổi lễ có hội trường, hai phút cho bữa cơm thân mật. Bài dài quá mười phút thường làm người nghe mệt, dù họ quý bạn đến đâu.
Có nên cảm ơn từng người một trong bài phát biểu không?
Không nên đọc danh sách. Cảm ơn theo nhóm, mỗi nhóm nhắc một tên kèm chi tiết. Những người còn lại bạn có thể viết thiệp hoặc nhắn riêng sau buổi chia tay.
Con cái có thể soạn giúp bài phát biểu nghỉ hưu cho bố mẹ không?
Được, nhưng hãy hỏi bố mẹ kể chuyện rồi viết bằng chính lời bố mẹ hay dùng. Bài viết quá văn hoa so với cách nói thường ngày của người về hưu sẽ khiến đồng nghiệp nhận ra ngay là có người viết hộ.
Người về hưu có nên nhắc đến người kế nhiệm khi phát biểu không?
Nhắc một câu chúc chung là được, ví dụ chúc người ở lại công việc suôn sẻ. Tránh khen hay so sánh, vì bất cứ đánh giá nào của người đi trước cũng đặt người kế nhiệm vào thế khó.