Lời đáp của ông bà trong lễ mừng thọ chỉ cần bốn ý: cảm ơn mọi người đến chung vui, nhắc người bạn đời hoặc người đã khuất, dặn con cháu một điều, rồi mời mọi người dùng bữa. Gói trong hai phút là vừa. Con cháu nên soạn trước giúp ông bà, vì đến lúc đứng lên, người được mừng thọ thường xúc động, nói lan man hoặc nghẹn lời.
Soạn hộ không có nghĩa là viết thay bằng giọng của mình. Bài dưới có khung bốn phần, một bài mẫu cho ông, một bài cho bà, bản rút gọn khi ông bà mệt, và cách ngồi hỏi chuyện để lời đáp nghe đúng là giọng ông bà chứ không giống văn con cháu.
Vì sao nên soạn sẵn lời đáp cho ông bà
Sau khi con cháu chúc xong, cả nhà thường quay sang chờ ông bà nói vài lời. Nhiều cụ bị bất ngờ, đứng lên nói “cảm ơn các con, thôi ăn đi” rồi ngồi xuống, xong lại tiếc vì còn bao điều muốn nói. Có cụ thì nói rất dài, kể lại nhiều chuyện cũ, đến khi thức ăn nguội và các cháu nhỏ bắt đầu quấy.
Một lời đáp được chuẩn bị trước giúp ông bà nói đủ, nói gọn, và quan trọng hơn, nói được những điều ngày thường ngại nói: cảm ơn người bạn đời, nhắc đến người con đã mất, khen một đứa con dâu đã chăm mình chu đáo. Những câu ấy nói ra giữa ngày vui, trước họ hàng, có sức nặng hơn nói riêng.
Người soạn tốt nhất là đứa con hoặc cháu gần ông bà nhất, hay ngồi nói chuyện với ông bà. Không cần giỏi văn, cần thuộc cách ông bà nói: ông hay dùng chữ gì, bà hay ví von thế nào. Soạn xong, đọc cho ông bà nghe, để ông bà sửa. Chữ nào ông bà gạch là chữ không phải của ông bà.
Phần dẫn dắt buổi lễ nếu có người dẫn là việc khác. Ở đây chỉ bàn lời của chính người được mừng thọ.
Khung lời đáp bốn phần
Bốn phần dưới đây đi theo trình tự tự nhiên của một người già cảm ơn con cháu. Tổng khoảng hai trăm đến ba trăm chữ.
| Phần | Nội dung | Câu gợi mở |
|---|---|---|
| 1. Cảm ơn | Cảm ơn các bậc cao niên, họ hàng, hàng xóm, bạn cũ đã đến; cảm ơn con cháu đã lo buổi lễ | Hôm nay ông bà vui lắm, thấy các con các cháu về đông đủ… |
| 2. Người bạn đời hoặc người đã khuất | Một hai câu về người đã cùng đi qua đời mình, còn sống hay đã mất | Bà nó theo ông năm mươi năm…, hoặc: Ông nhà đi trước đã mười năm… |
| 3. Lời dặn | Một điều ông bà mong con cháu giữ: hoà thuận, về thăm nhau, giữ nghề, giữ nếp | Ông chỉ dặn các con một điều… |
| 4. Mời | Mời mọi người dùng bữa, chúc lại mọi người sức khoẻ | Thôi, mời các cụ, các bác cùng nâng ly… |
Phần ba là phần ông bà dễ nói dài nhất. Giữ ở một điều dặn. Một điều thì con cháu nhớ, năm điều thì quên cả năm.
Phần hai cũng cần hỏi kỹ. Có ông bà muốn nói về người bạn đời, có người lại muốn nhắc đến một người con đã mất sớm. Người soạn hộ không tự chọn thay, chỉ hỏi và ghi lại đúng điều ông bà muốn.
Bài mẫu: lời đáp của ông tám mươi
Thưa các cụ, thưa các ông các bà trong họ, thưa bà con hàng xóm.
Hôm nay ông vui lắm. Tám mươi tuổi, được thấy các con, các cháu, các chắt về đông đủ thế này, ông không mong gì hơn. Ông cảm ơn các cụ, các bác đã bỏ công đến chung vui với gia đình. Ông cảm ơn các con đã lo cho buổi hôm nay chu đáo.
Ông muốn nói một câu cảm ơn bà nhà. Năm mươi năm bà theo ông, những năm ông đi công tác xa, một mình bà nuôi bốn đứa. Ông chưa nói câu này trước mặt ai bao giờ, hôm nay ông nói: ông cảm ơn bà.
Ông chỉ dặn các con, các cháu một điều: anh em trong nhà có gì thì nói với nhau, đừng để bụng. Nhà mình không giàu, nhưng chưa bao giờ anh em xa nhau, các con giữ lấy.
Thôi, ông không nói dài. Mời các cụ, các bác, cả nhà mình cùng nâng ly, chúc mọi người mạnh khoẻ.
Câu cảm ơn bà ở giữa là phần cả nhà sẽ nhớ. Người soạn hộ nên hỏi trước ông có muốn nói câu ấy không, đừng tự đặt vào, vì có những người cả đời ngại nói lời tình cảm trước đông người.
Bài mẫu: lời đáp của bà, giọng mộc mạc
Bà cảm ơn các bác, các cô đã đến chơi với bà hôm nay. Bà cảm ơn các con, các cháu, đứa ở xa cũng về, đứa bận cũng gọi điện. Bà già rồi, không nói được hay, chỉ biết là bà vui.
Ông nhà mất đã mười năm. Hôm nay mà ông còn, chắc ông lại ngồi đầu mâm kể chuyện ngày xưa cho các cháu nghe. Bà nghĩ ông cũng đang vui cùng nhà mình.
Bà dặn các con: bận mấy thì Tết cũng về, về để các cháu biết nhau. Anh em họ hàng không gặp thì xa, bà không muốn nhà mình xa nhau.
Bà cảm ơn con dâu cả, mấy năm nay ngày nào cũng nấu cháo cho bà. Bà không nói ra, nhưng bà biết.
Thôi, mời cả nhà ăn cho vui.
Bài của bà ngắn hơn bài của ông, câu ngắn, chữ quen. Câu cảm ơn con dâu cả là thứ con dâu ấy sẽ nhớ suốt đời. Người soạn hộ nên nghĩ xem trong nhà ai đang lặng lẽ chăm ông bà, và gợi ý ông bà nhắc tên người ấy.
Bản rút gọn và các trường hợp khác
Không phải ông bà nào cũng đủ sức đứng nói hai phút. Các mẫu dưới dùng cho những tình huống thường gặp.
- Ông bà mệt, chỉ nói được vài câu: Ông bà cảm ơn các con các cháu, cảm ơn bà con đã đến. Ông bà vui lắm. Các con nhớ thương nhau. Mời mọi người dùng bữa.
- Mừng thọ cả hai, ông nói thay: Ông xin thay bà nói đôi lời… rồi đến phần cảm ơn bà nên để bà tự nói một câu, dù chỉ là bà cũng cảm ơn ông.
- Ông bà ngồi, con cháu đọc hộ: Người cháu đứng cạnh, mở lời Ông cháu nhờ cháu đọc thay mấy lời ông muốn nói, rồi đọc đúng giọng ngôi thứ nhất của ông. Đọc xong, ông chỉ cần gật đầu, nói thêm một câu nếu muốn.
- Lễ mừng thọ có chi hội người cao tuổi đến chúc: thêm một câu Ông cảm ơn chi hội đã nhớ đến ông, ông vẫn còn đi sinh hoạt được là vui rồi.
Bản rút gọn bốn câu vẫn giữ đủ khung: cảm ơn, vui, dặn, mời. Đủ khung thì ngắn mấy cũng trọn vẹn.
Soạn hộ mà vẫn đúng giọng ông bà
Lời đáp hỏng nhất là lời nghe như con cháu viết rồi bắt ông bà đọc. Các bước dưới giúp tránh chuyện đó.
- Ngồi với ông bà vài hôm trước lễ, hỏi: hôm ấy ông muốn cảm ơn ai, ông muốn dặn các con điều gì. Ghi đúng chữ ông bà dùng.
- Viết lại theo khung bốn phần, giữ nguyên cách xưng hô ông bà quen: ông xưng ông, bà xưng bà, hoặc xưng thầy, u, bố, mẹ tuỳ nhà.
- Bỏ hết chữ ông bà không bao giờ nói: chữ Hán Việt dài, chữ của giới trẻ, những câu kiểu “vô cùng xúc động trước tấm lòng”.
- In ra giấy chữ to, mỗi phần một đoạn, cách dòng rộng. Nếu ông bà không đọc được, chỉ ghi bốn chữ khoá cho bốn phần.
- Đọc cho ông bà nghe một lần, để ông bà sửa. Chữ nào ông bà đổi, đổi theo, không cãi.
Không nên bắt ông bà tập nhiều lần. Một lần đọc qua là đủ, đến hôm lễ ông bà nói khác đi một chút cũng không sao, vì như thế mới là lời thật.
Những điều không nên đưa vào lời đáp
Ngày mừng thọ, có ông bà muốn tranh thủ lúc con cháu đông đủ để nói chuyện hệ trọng: chia đất, giao nhà thờ họ, phân xử chuyện anh em giận nhau. Người soạn hộ nên nhẹ nhàng khuyên ông bà để những chuyện ấy sang một buổi khác, chỉ trong nhà. Nói ra giữa lễ, trước khách và hàng xóm, rất dễ làm có người phật ý, và buổi vui biến thành buổi căng thẳng.
Lời xin lỗi con cháu vì chuyện cũ cũng vậy. Nếu ông bà muốn nói, hãy gợi ý nói riêng với người con ấy, sau lễ. Một câu xin lỗi trước đông người làm người nghe khó xử, không biết đáp sao.
Lời trách cũng không nên có, kể cả trách khéo. “Đứa nào bận thì thôi, ông không trách” vẫn là một câu trách, và người vắng mặt sẽ được kể lại ngay tối hôm đó.
Nếu ông bà nhất định muốn nói một chuyện nhạy cảm, người soạn hộ có thể gợi cách nói chung: Ông có mấy việc trong nhà, mai ông nói với các con sau. Câu ấy giữ được lời ông, mà không làm hỏng ngày vui.
Lỗi hay gặp khi soạn lời đáp
Những lỗi dưới đây đều bắt nguồn từ việc con cháu muốn lời đáp “cho ra dáng”.
- Viết lời đáp dài như diễn văn. Ông bà đọc mệt, khách nghe mệt.
- Đặt vào miệng ông bà lời tự khen con cháu, kiểu “con cháu nhà này đứa nào cũng thành đạt”. Câu ấy nghe như khoe, dù ông bà có nghĩ vậy thật.
- Lời dặn nghe như trách: “các con dạo này ít về quá”. Đổi thành mong muốn: “bận mấy cũng về Tết nhé”.
- Quên nhắc người bạn đời đã khuất, hoặc nhắc quá dài làm cả nhà khóc. Một hai câu, nhẹ, rồi quay về niềm vui hôm nay.
- Cảm ơn đích danh từng người con trừ một người, dù vô tình. Hoặc cảm ơn chung, hoặc nhắc đủ.
Đọc lại bản soạn với câu hỏi: nếu ông bà nghe ai đó nói những lời này, ông bà có nhận ra là của mình không? Nếu không, viết lại.
Câu hỏi thường gặp
Người được mừng thọ có bắt buộc phải nói lời đáp không?
Không bắt buộc. Ông bà mệt hoặc ngại thì một câu cảm ơn và một câu mời là đủ. Con cháu có thể đọc hộ, nhưng ông bà nên có mặt và gật đầu để mọi người biết đó là lời của ông bà.
Lời đáp của ông bà nên dài bao nhiêu?
Khoảng hai phút, tương đương hai đến ba trăm chữ. Người rất cao tuổi thì bốn năm câu là vừa. Lời đáp ngắn hơn lời chúc của con cháu là bình thường.
Có nên nhắc người bạn đời đã mất trong lời đáp không?
Nên, nếu ông bà muốn. Một hai câu nhẹ nhàng, rồi quay lại niềm vui của buổi lễ. Hỏi ông bà trước, có người không muốn nhắc trước đông người.
Con cháu soạn hộ thì có cần ông bà duyệt không?
Rất cần. Đọc cho ông bà nghe, để ông bà sửa chữ. Lời đáp đúng giọng ông bà thì khách nghe mới tin là lời thật, và ông bà nói cũng tự nhiên hơn.
Ông bà đọc không rõ chữ thì làm sao?
In chữ thật to, mỗi phần một đoạn ngắn, hoặc chỉ ghi bốn chữ khoá. Nếu vẫn khó, để một người cháu đứng cạnh đọc hộ, ông bà nói thêm một câu cuối của riêng mình.
Lời dặn con cháu nên là điều gì?
Một điều ông bà mong thật sự và con cháu làm được: hoà thuận, Tết về đông đủ, anh em giúp nhau. Tránh lời dặn nghe như trách hoặc nhắc chuyện cũ trong nhà.