Bài phát biểu của cựu học sinh về thăm trường dịp 20/11 nên dài khoảng ba phút và làm ba việc: kể trường của ngày mình học qua một hai hình ảnh, cảm ơn thầy cô cũ bằng một chuyện có thật, và nói với các em đang học một điều mình ước đã được nghe năm ấy. Người nghe vừa là thầy cô đã tóc bạc, vừa là học sinh chưa từng biết mình là ai, nên bài phải hiểu được với cả hai.
Mẫu dưới đây là lời của một cựu học sinh về trường sau mười lăm năm. Phần sau gợi cách chỉnh cho người mới ra trường vài năm và người đã xa trường vài chục năm, cách tìm lại kỷ niệm, và những lỗi khiến bài nói của người thành đạt nghe như lời khoe.
Bài mẫu: cựu học sinh về trường sau mười lăm năm
Kính thưa các thầy cô giáo, thưa các thầy cô đã nghỉ hưu hôm nay về dự, thân mến chào các em học sinh!
Em là Hoàng Lâm, học sinh khóa ra trường cách đây mười lăm năm. Sáng nay bước qua cổng, việc đầu tiên em làm là đi tìm cây bàng ở góc sân. Cây vẫn đó, chỉ có cái ghế đá bên dưới đã thay mới. Ngày ấy, cả nhóm em ngồi trên cái ghế đá cũ, chia nhau gói xôi trước giờ vào lớp, và lần nào cũng bị thầy giám thị đuổi vào vì sắp trống.
Mười lăm năm, em đã ngồi trong nhiều phòng họp, nghe nhiều người giỏi nói. Nhưng có một giọng em vẫn nghe rõ nhất, là giọng cô dạy Văn năm lớp mười một. Năm ấy em viết văn rất dở, bài nào cũng dưới trung bình. Một buổi chiều cô giữ em lại, không phải để mắng, mà đưa cho em một xấp giấy, bảo: “Mỗi tuần viết cho cô một trang về bất cứ chuyện gì em thích. Cô không chấm, chỉ đọc.” Em viết về đá bóng, về con chó nhà em, về chuyện bố mẹ cãi nhau. Cô đọc hết, cuối mỗi trang ghi một câu hỏi. Hết năm, em vẫn không viết văn giỏi, nhưng em không còn sợ viết. Bây giờ công việc của em mỗi ngày đều phải viết, và em biết mình nợ cô những trang giấy ấy.
Hôm nay cô đang ngồi ở hàng ghế đầu. Em xin phép không nói tên, vì em biết cô sẽ ngại. Em chỉ muốn nói: em cảm ơn cô. Và qua cô, em cảm ơn tất cả thầy cô đã kiên nhẫn với những đứa học trò như em ngày ấy.
Các em học sinh thân mến, anh chị không về đây để kể mình đã làm được gì. Anh chỉ muốn nhắn một điều: những thầy cô đang đứng lớp của các em bây giờ, mười lăm năm nữa các em sẽ nhớ họ theo cách các em không ngờ tới. Có khi chỉ là một câu nói, một lần được giữ lại sau giờ. Nên hôm nay, nếu thầy cô nào từng làm các em thấy mình khá hơn, hãy nói lời cảm ơn ngay, đừng đợi mười lăm năm như anh.
Nhân ngày 20 tháng 11, em kính chúc các thầy cô luôn mạnh khỏe, các thầy cô đã nghỉ hưu sống vui bên con cháu. Chúc mái trường mình mãi có tiếng cười dưới gốc bàng. Em xin cảm ơn.
Chỉnh bài theo số năm đã xa trường
Cùng là cựu học sinh nhưng người ra trường ba năm và người ra trường ba mươi năm nói khác hẳn nhau. Thầy cô nghe cũng khác: có người còn đang dạy, có người đã nghỉ.
| Đã xa trường | Điểm tựa của bài | Câu gợi ý |
|---|---|---|
| Dưới 5 năm (đang là sinh viên) | Nhớ còn rõ, nói về việc trường chuẩn bị cho mình bước vào đại học | Lên giảng đường em mới hiểu vì sao thầy bắt cả lớp tự ghi chép thay vì chép bài trên bảng. |
| 10–20 năm | Một người thầy, một lời dặn đã theo mình vào đời | Câu cô dặn năm cuối cấp, em vẫn nhắc lại với nhân viên của mình mỗi lần họ sợ sai. |
| Trên 30 năm | Trường đổi khác, tình thầy trò thì không | Ngày ấy trường còn mái ngói, mưa to là cả lớp kê bàn tránh dột. Thầy vẫn giảng, chúng em vẫn ngồi nghe. |
| Thay mặt cả một khóa | Nói bằng “chúng em”, kể chuyện chung cả khóa nhớ | Khóa chúng em có tám lớp, bây giờ ở khắp nơi, nhưng ai cũng nhắn về một câu: cảm ơn thầy cô. |
Người về sau ba mươi năm nên dành một câu cho các thầy cô đã khuất, nói nhẹ, không kéo dài: Có những thầy cô hôm nay không còn ngồi đây, chúng em vẫn nhớ.
Tìm lại kỷ niệm sau nhiều năm
Nhiều người ngồi viết rồi nhận ra mình chỉ nhớ chung chung “thầy cô rất tận tâm”. Muốn có một câu chuyện cụ thể, bỏ ra một buổi tối làm những việc sau:
- Lục lại lưu bút, ảnh lớp, vở cũ còn giữ được. Một trang lưu bút có chữ ký của bạn thân thường gợi lại cả một buổi chiều.
- Nhắn nhóm bạn cùng lớp một câu: “Ai còn nhớ chuyện gì với thầy cô năm ấy không?” Câu trả lời của bạn bè hay hơn trí nhớ của riêng mình.
- Nhớ theo giác quan: tiếng trống, mùi phấn, chỗ ngồi, món ăn ở căng tin. Từ một chi tiết giác quan, câu chuyện thường tự hiện ra.
- Chọn một chuyện có xung đột nhỏ: mình dở môn nào, sai chuyện gì, và thầy cô đã làm gì. Chuyện có lúc mình yếu kém thì người nghe tin hơn chuyện toàn khen.
- Kiểm tra lại chi tiết với người trong cuộc nếu được. Gọi một cuộc cho thầy cô cũ trước buổi lễ cũng là một cách tri ân.
Nói với các em đang học: nên và không nên
Nên: một lời nhắn duy nhất. Học sinh đứng dưới sân chỉ nhớ được một ý. Chọn điều mình ước có người nói với mình năm mười sáu tuổi, nói ngắn trong ba bốn câu.
Nên: nhận mình từng là học sinh bình thường. Kể mình từng dở Văn, từng bị phạt đứng, từng đi học muộn. Các em sẽ nghe một người giống mình chứ không nghe một tấm gương xa vời.
Không nên: kể chức vụ, thu nhập, công ty. Một câu giới thiệu nghề nghiệp ngắn là đủ, nếu cần. Lời tri ân mà kể thành tích thì thầy cô thành nền cho câu chuyện thành công của người nói.
Không nên: dạy đời. Câu “các em phải biết ơn thầy cô” nghe như mệnh lệnh. Kể việc mình đã muộn màng nói lời cảm ơn thì các em tự hiểu.
Không nên: so trường xưa với trường nay. Chê học sinh bây giờ không bằng ngày trước là cách nhanh nhất để mất người nghe. Nói về điều không đổi thay vì điều đã mất.
Nên: kết đoạn này bằng một việc các em làm được ngay. Ví dụ: chiều nay về viết hai dòng cho một thầy cô, hoặc nói một câu cảm ơn sau tiết học. Lời nhắn có việc cụ thể thì các em mang theo được ra khỏi sân trường.
Đứng nói trước thầy cô cũ: những chuyện không ai dặn
Xưng “em” hay “con” với thầy cô cũ, kể cả khi mình đã lớn tuổi. Đó là cách người Việt giữ lễ với thầy. Với các em học sinh thì xưng “anh”, “chị”, hoặc “cô”, “chú” nếu chênh nhiều tuổi.
Nghẹn giọng là chuyện thường. Nhìn thấy thầy cô đã già đi, nhiều người không nói nổi câu chuyện mình đã tập. Dừng lại, nhìn xuống giấy, thở chậm, rồi đọc tiếp. Khán phòng sẽ đợi.
Đừng nói tên thầy cô khi chưa hỏi. Có thầy cô vui khi được nhắc, có người ngại. Nếu không kịp hỏi, nói “cô dạy Văn năm lớp mười một”, người trong cuộc tự biết.
Cuối buổi, đến chào riêng. Lời phát biểu nói cho cả trường; lời cảm ơn riêng nói khi nắm tay thầy cô. Hai việc bổ sung cho nhau, đừng bỏ phần sau. Nếu thầy cô đã yếu, ngồi xuống ngang tầm để nói chuyện, đừng đứng cúi xuống.
Biến thể: được mời nói bất ngờ, chỉ có một phút
Nhiều cựu học sinh về dự lễ chỉ định ngồi dưới, rồi người dẫn chương trình mời lên “nói đôi lời”. Không có giấy, không kịp chuẩn bị. Lúc ấy chỉ cần nhớ ba nhịp: mình là ai, một hình ảnh, một lời cảm ơn.
Em là Thảo, học sinh khóa ra trường cách đây mười năm. Em không chuẩn bị gì, nên em chỉ kể một chuyện. Năm lớp mười hai, hôm trước ngày thi, thầy chủ nhiệm đứng ở cổng trường đến tối để nhắc từng đứa mang đủ giấy tờ. Hôm nay đi qua cổng, em lại nhớ dáng thầy đứng đó. Em cảm ơn thầy, cảm ơn các thầy cô. Chúc thầy cô luôn khỏe. Em xin hết ạ.
Bài này chưa đầy một phút. Nếu đầu óc trống trơn, hãy nghĩ đến một chỗ cụ thể trong trường mà bạn vừa đi qua sáng nay: cổng, cầu thang, phòng thí nghiệm, gốc cây. Chỗ đó gần như lúc nào cũng gắn với một người thầy.
Lỗi hay gặp khi cựu học sinh phát biểu
Hồi ký quá dài. Kể hết ba năm học từ ngày nhập trường đến ngày thi. Người nghe theo được một chuyện, không theo được mười chuyện.
Đùa chuyện cũ làm thầy cô ngượng. Kể lại lần thầy nổi giận hay cô khóc trong lớp có thể vui với bạn cùng khóa nhưng làm người trong cuộc khó xử trước học sinh mới. Chọn chuyện mà thầy cô nghe xong thấy ấm lòng.
Lẫn vai. Đầu bài nói với thầy cô, giữa bài quay sang dạy học sinh, cuối bài lại kể chuyện công ty. Giữ thứ tự: trường, thầy cô, các em, lời chúc.
Quên các thầy cô đã nghỉ hưu. Nhiều trường mời thầy cô hưu trí về dự. Một lời chào riêng đầu bài làm các thầy cô ấy thấy mình vẫn được nhớ.
Ứng khẩu khi đã được báo trước. Được mời từ tuần trước mà vẫn lên nói tùy hứng thì dễ lan man và quên cảm ơn chính người mình định cảm ơn. Viết ra, đọc to ba lần, bấm giờ.
Câu hỏi thường gặp
Cựu học sinh phát biểu dịp 20/11 nên dài bao lâu?
Khoảng ba phút, tức 400 đến 500 tiếng. Cựu học sinh thường được mời nói xen giữa chương trình, nên nói vượt giờ sẽ làm chậm các tiết mục phía sau và khiến học sinh dưới sân mất tập trung.
Cựu học sinh nên xưng hô thế nào trong bài?
Với thầy cô xưng “em” hoặc “con”, kể cả khi đã ngoài bốn mươi. Với học sinh đang học xưng “anh”, “chị”, hoặc “cô”, “chú” nếu chênh lệch nhiều tuổi. Nói thay cả khóa thì dùng “chúng em”.
Có nên kể về sự nghiệp của mình trong bài phát biểu không?
Chỉ một câu giới thiệu ngắn nếu ban tổ chức cần. Trọng tâm là thầy cô và trường, không phải người nói. Thành tích để người dẫn chương trình giới thiệu nếu họ muốn.
Thầy cô mình muốn cảm ơn đã mất thì nói thế nào?
Nói một câu nhẹ nhàng, ví dụ thầy cô ấy không còn ngồi đây nhưng lời dặn năm xưa vẫn theo mình. Không kể chuyện bệnh tật, không kéo dài làm buổi lễ chùng xuống.
Có nên nói với học sinh đang học không?
Nên dành một đoạn ngắn, chừng bốn câu, với đúng một lời nhắn. Các em nhớ một người anh chị kể chuyện thật của chính mình hơn là nhớ một tràng lời khuyên đúng mà xa.
Cựu học sinh về thăm trường có cần mang quà không?
Không bắt buộc. Một bó hoa nhỏ tặng thầy cô cũ là đủ. Điều thầy cô nhớ lâu là học trò còn nhớ đường về trường và còn kể được chuyện năm xưa.