Nguyên tắc xưng hô trong thư tri ân là giữ đúng cách hai người vẫn gọi nhau ngoài đời, rồi nâng lên một bậc lễ phép ở dòng mở và dòng ký tên. Ngoài đời gọi “cô”, xưng “em” thì trong thư cũng vậy, chỉ thêm “kính mến” ở đầu và “học trò của cô” ở cuối. Đổi hẳn sang “quý thầy cô” hay tự xưng bằng tên đầy đủ sẽ làm thư lạnh như văn bản hành chính.
Khó nhất là những trường hợp vai lệch tuổi: phụ huynh lớn tuổi hơn cô giáo của con, học trò cũ nay đã năm mươi, con dâu viết cho mẹ chồng mới về nhà. Bài này có bảng xưng hô theo từng vai, mẫu dòng mở và dòng ký tên, mức kính ngữ vừa đủ và những lỗi hay gặp.
Bảng xưng hô với thầy cô theo vai người viết
Cột “gọi” là cách gọi người nhận, cột “tự xưng” là cách gọi mình. Đây là cách phổ biến; vùng miền và thói quen riêng của lớp có thể khác, cứ giữ thói quen thật:
| Người viết | Gọi | Tự xưng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Học sinh tiểu học, THCS, THPT | thầy, cô | em, con | Một số cô mầm non và tiểu học quen gọi trò là “con”; giữ theo cô |
| Sinh viên với giảng viên | thầy, cô | em | Thư điện tử có thể mở bằng “Kính gửi thầy”, thư tay dùng “Thầy kính mến” |
| Học trò cũ đã đi làm, đã lớn tuổi | thầy, cô | em | Dù đã năm mươi, vẫn xưng em; thầy cô thường thích được gọi như xưa |
| Phụ huynh viết cho cô giáo của con | cô, chị, em (theo tuổi) | chị, anh, mẹ bé, bố bé | Lớn tuổi hơn cô vẫn nên gọi “cô” trong thư chính thức |
| Giáo viên trẻ viết cho thầy cô cũ, nay là đồng nghiệp | thầy, cô | em | Không đổi sang anh chị dù đã cùng trường |
| Người dạy nghề, thầy dạy đàn, võ, vẽ | thầy, anh, chị, chú (theo cách đã gọi) | em, con, cháu | Gọi “thầy” nếu ngoài đời vẫn gọi thầy; đừng nâng lên chỉ vì là thư |
Với thầy cô, nguyên tắc “một ngày làm thầy, cả đời là thầy” vẫn đúng trong cách xưng hô: dù mình đã thành đạt, lớn tuổi hay giữ chức vụ cao, trong thư vẫn là học trò. Thầy cô đọc thấy chữ “em” từ một người đã tóc bạc thường xúc động hơn mọi lời chúc.
Xưng hô với ông bà, cha mẹ và họ hàng lớn tuổi
Trong gia đình, cách gọi đã có sẵn. Cái khó là người mới về làm dâu, làm rể, hoặc gia đình có nhiều vùng miền. Một số trường hợp hay hỏi:
| Người viết và người nhận | Gọi | Tự xưng |
|---|---|---|
| Cháu viết cho ông bà nội, ngoại | ông, bà, ông nội, bà ngoại | cháu |
| Con viết cho cha mẹ | bố mẹ, ba má, cha mẹ, thầy u (theo nhà) | con |
| Con dâu, con rể viết cho bố mẹ chồng, bố mẹ vợ | bố mẹ, ba má (như vợ chồng mình gọi) | con |
| Con riêng viết cho cha dượng, mẹ kế | theo cách đã quen: chú, cô, ba, mẹ | con, cháu |
| Chắt viết cho cụ | cụ, cố, cụ nội, cố ngoại (theo vùng) | chắt, con |
| Cháu viết cho chú bác, cô dì lớn tuổi | bác, chú, cô, dì, cậu, mợ | cháu |
Con dâu, con rể mới về thường lúng túng giữa “bác” và “bố mẹ”. Đã cưới thì gọi theo chồng hoặc vợ, xưng “con”. Nếu chưa quen miệng ngoài đời, thư tay lại là chỗ tốt để bắt đầu, vì người đọc sẽ thấy mình cố gắng.
Với người lớn tuổi ngoài gia đình và nơi làm việc
Sếp cũ lớn tuổi. Gọi như lúc còn làm cùng: anh, chị, chú, cô. Nếu ngày đó gọi “sếp” cho vui, trong thư nên đổi về anh chị, vì “sếp” trên giấy nghe lơ lửng. Tự xưng em, cháu.
Đồng nghiệp lớn tuổi về hưu. Người hơn mình chừng mười tuổi gọi anh chị; hơn hai mươi tuổi trở lên thường gọi cô chú, xưng cháu. Nếu cả phòng quen gọi “chị Ba”, “anh Hai” thì giữ, đó là phần thân tình.
Hàng xóm, người từng cưu mang mình. Gọi theo vai trong xóm: bác, cô, ông. Thư ngắn, giọng gần gũi, tránh “kính gửi”.
Bác sĩ, y tá đã chăm mình. Trong thư cảm ơn, gọi “bác sĩ” kèm tên hoặc “anh chị” nếu đã quen, tự xưng em, cháu; khi viết thay cả nhà thì dùng “gia đình cháu”, “cả nhà em”.
Người lớn tuổi mà mình không rõ tuổi. Chọn bậc cao hơn một nấc: nghi là anh chị thì gọi chú cô. Gọi trên một nấc người nghe chỉ thấy được trọng; gọi dưới một nấc dễ thành thất lễ.
Dòng mở đầu và dòng ký tên: mẫu theo độ thân
Dòng mở và dòng ký là hai chỗ người nhận nhìn đầu tiên. Vài mẫu từ trang trọng tới thân mật:
- Trang trọng, gửi thầy cô lâu năm không gặp: mở Kính gửi cô Hạnh, ký Học trò cũ của cô, Nguyễn Văn Minh, lớp 12A1 khóa đó.
- Lễ phép, ấm hơn: mở Thầy Tuấn kính mến, ký Em, Lan, đứa ngồi bàn cuối.
- Thân mật, gửi cô chủ nhiệm đang dạy: mở Cô ơi, ký Em thương cô, Bống.
- Gửi ông bà: mở Bà nội ơi, ký Cháu của bà, Tí.
- Gửi bố mẹ chồng: mở Bố mẹ kính mến, ký Con dâu của bố mẹ, Thảo.
- Gửi sếp cũ về hưu: mở Anh Phong kính mến, ký Em, Hùng, phòng kỹ thuật.
- Phụ huynh gửi cô giáo: mở Kính gửi cô Mai, ký Mẹ của bé Na, lớp Lá 2.
Một chi tiết nhỏ khi ký tên: kèm tên gọi ở nhà hoặc biệt danh mà người nhận biết. Thầy cô dạy hàng nghìn học trò, cái tên “đứa ngồi bàn cuối” đôi khi gợi nhớ nhanh hơn họ tên trên giấy khai sinh.
Kính ngữ: dùng bao nhiêu là vừa
Kính ngữ trong tiếng Việt gồm những chữ như “kính”, “thưa”, “ạ”, “xin phép”, “con xin”. Thiếu thì nghe trống, thừa thì nghe như đọc văn bản. Mức vừa đủ trong một lá thư tri ân là một chữ “kính” ở dòng mở, vài chữ “ạ” ở cuối những câu hỏi thăm, và một câu khép trang trọng nhẹ.
So sánh hai bản. Thừa: Kính thưa thầy kính yêu, em xin kính chúc thầy, em xin phép được bày tỏ lòng kính trọng. Bốn chữ “kính” trong hai câu, người đọc mệt trước khi vào chuyện. Vừa: Thầy kính mến, lâu rồi em mới viết thư cho thầy. Dạo này thầy còn đi bơi buổi sáng không ạ?
Với người rất lớn tuổi, như ông bà ngoài tám mươi, cụ trong họ, kính ngữ nên đậm hơn một chút, nhất là khi thư được đọc to giữa họ hàng. Chữ “ạ” cuối câu và lời “con kính chúc” ở phần chúc là hợp phong tục. Nhưng vẫn giữ câu ngắn, vì người già nghe đọc câu dài khó theo.
Trong tin nhắn, chữ “ạ” gần như bắt buộc khi viết cho người lớn. Một tin nhắn “Em cảm ơn cô” không có “ạ” đọc trên điện thoại dễ thành cụt, dù nói miệng thì không sao.
Khi tuổi và vai lệch nhau
Trường hợp hay gặp nhất là phụ huynh lớn tuổi hơn cô giáo của con. Ngoài đời có thể gọi “em” cho thân, nhưng trong thư cảm ơn chính thức, đặc biệt thư gửi cả lớp hay đọc trong buổi họp, nên gọi “cô” và tự xưng “chị” hoặc “mẹ bé”. Cách này giữ vai của cô trước học sinh.
Trường hợp thứ hai là học trò cũ đã thành đồng nghiệp hoặc cấp trên của thầy cô cũ. Trong công việc có thể gọi theo chức danh, nhưng thư tri ân là chuyện riêng, nên quay về “thầy”, “em”. Không ai trách vì điều đó, ngược lại người khác thường quý.
Trường hợp thứ ba là người dạy nghề trẻ hơn mình, như một người thợ hai mươi lăm tuổi dạy nghề cho người đã bốn mươi chuyển nghề. Gọi “anh”, “chị”, tự xưng “em” hoặc “anh” tùy cách hai bên đã quen; nếu ngoài đời gọi “thầy” thì giữ “thầy”. Điều cần tránh là gọi trống “bạn”, nghe như hạ vai người dạy.
Nguyên tắc chung khi lệch: ưu tiên vai hơn tuổi. Người dạy mình là thầy, bất kể tuổi; người sinh thành chồng mình là bố mẹ, bất kể mới gặp bao lâu.
Lỗi xưng hô hay gặp và cách sửa
Những lỗi này không làm người nhận giận, nhưng làm lời tri ân bớt gần. Rà nháp một lượt:
- Đổi xưng hô giữa thư: đầu xưng “em”, đoạn giữa chuyển “con”, cuối lại “cháu”. Chọn một, tìm và thay cho đồng bộ.
- Dùng “quý thầy cô” trong thư gửi một người. “Quý” dành cho tập thể trong bài phát biểu, thư riêng thì gọi thẳng.
- Tự xưng bằng đại từ trung tính như khi viết đơn từ, kiểu dùng với người ngang hàng. Trong thư tri ân gửi người trên, đổi thành “em”, “chúng em”, “cả nhà con”, “gia đình cháu”.
- Gọi trống không, chỉ có “thầy” mà không có tên, khi thầy dạy nhiều lớp. Thêm tên một lần ở đầu là đủ.
- Viết hoa cả chữ “Em” giữa câu cho trang trọng. Tiếng Việt không viết hoa đại từ tự xưng; chỉ viết hoa đầu câu.
- Dùng biệt danh của thầy cô mà học trò đặt sau lưng. Có thể vui với bạn bè, nhưng trong thư gửi thầy cô thì không.
Nếu băn khoăn mãi giữa hai cách gọi, hỏi một người trong nhà hoặc một bạn cùng lớp cũ. Cách gọi đúng là cách người nhận đã quen nghe, không phải cách nghe hay nhất.
Xưng hô khi viết thay cả lớp, cả nhà, cả phòng
Lời tri ân tập thể có thêm một tầng: ai đứng tên và xưng là gì. Một số cách dùng quen thuộc:
- Cả lớp gửi cô chủ nhiệm: gọi “cô”, tự xưng “chúng em” hoặc “tập thể lớp 9A”. Trong thân thư dùng “chúng em”, chỉ ký “tập thể lớp” ở cuối.
- Cựu học sinh cả khóa gửi thầy: “chúng em, những học trò khóa đó của thầy”. Tránh “các cựu học sinh” vì nghe như thông báo.
- Con cháu cả nhà gửi ông bà dịp mừng thọ: “các con, các cháu”, người đọc thay mặt xưng “con xin thay mặt các em”.
- Cả phòng gửi đồng nghiệp lớn tuổi về hưu: “anh em trong phòng”, “chúng em”, tùy tuổi người về hưu.
- Hội phụ huynh gửi cô giáo: “các phụ huynh lớp Lá 2”, “chúng em” nếu cô lớn tuổi hơn; nếu cô trẻ hơn vẫn giữ tiếng gọi “cô” cho đúng vai.
Khi viết thay tập thể, giữ ít nhất một câu có chi tiết của riêng vài người, như “bạn Tùng bàn cuối nhờ chúng em nhắn cô”, để thư không thành văn bản chung của mọi lớp.
Câu hỏi thường gặp
Viết thư cho thầy cô cũ đã lâu, nên xưng em hay xưng tên?
Xưng em như hồi đi học, và ở câu đầu nhắc tên kèm lớp, năm học để thầy cô nhớ ra. Xưng bằng tên riêng như Minh muốn gửi thầy chỉ hợp với trẻ nhỏ, người lớn viết vậy nghe hơi trẻ con.
Con dâu mới cưới nên gọi mẹ chồng là mẹ hay bác trong thư?
Đã cưới thì nên gọi mẹ và xưng con, kể cả khi ngoài đời còn ngượng. Thư là chỗ dễ bắt đầu hơn nói miệng, và mẹ chồng đọc thấy chữ mẹ thường vui. Ký tên kèm con dâu của mẹ cho rõ vai.
Thư gửi giảng viên đại học có cần kính gửi không?
Thư điện tử lần đầu hoặc thư cảm ơn chính thức thì mở bằng kính gửi thầy kèm tên là hợp. Nếu đã quen thân qua nhiều năm làm luận văn, mở bằng thầy kính mến ấm hơn. Trong thân thư vẫn xưng em.
Có nên viết hoa chữ Thầy, Cô trong thư không?
Có thể viết hoa chữ thầy, cô ở dòng mở và khi đứng đầu câu. Ở giữa câu, nhiều người vẫn viết hoa để tỏ lòng kính, điều này được chấp nhận trong thư riêng, miễn là viết thống nhất từ đầu đến cuối thư.
Phụ huynh nhỏ tuổi hơn cô giáo thì xưng hô thế nào?
Gọi cô và xưng em, hoặc xưng mẹ bé, bố bé khi nói về con. Đây là cách phổ biến và lễ phép nhất, vừa đúng tuổi vừa đúng vai. Tránh xưng tên riêng trống không trong thư cảm ơn.
Viết cho ông bà ở vùng miền khác cách gọi thì theo cách nào?
Theo cách của nhà ông bà, vì đó là cách ông bà quen nghe. Nếu ông bà ngoại ở miền Nam quen được gọi ngoại, cứ viết ngoại ơi; ông bà nội ở miền Bắc quen gọi ông bà nội thì viết theo vậy. Hỏi bố mẹ nếu chưa chắc.